काठमाडौं, बैशाख ४/ सन्तोष बजगाई
रामनवमी विशेषगरी हिन्दू धर्मावलम्बीहरुले विष्णुका सातौ अवतार मध्ये एक भगवान रामको जन्मको उत्सव अर्थात रामनवमी पर्व हो। यो शुभ दिन हिन्दू धर्मावलम्बी हरुले चैत्र शुक्ल नवमी तिथि को दिनमा पर्दछ।जुन दिन भगवान रामको व्रत बसेर मनाईन्छ। सामान्यतया भन्नुपर्दा अङ्ग्रेजी समयमा हेर्दा मार्च वा अप्रिल महिनामा पर्दछ। यो एक पवित्र दिन हो जुन दिन नेपालको जनकपुर जानकी मन्दिर लगायत विभिन्न ठाउँमा रहेका रामका मन्दिर भगवान रामको जन्म उत्सव मनाउन भेला हुन्छन्।
त्रेतायुगमा चैत्र शुक्ल नवमीमा जन्म लिएका यी विष्णुका अवतारको यस लोकमा आगमनको खुसीयाली आज हजारौं वर्षसम्म पनि उत्तिकै उत्साह र श्रद्धाका साथ मनाइन्छ । अहिलेसम्मको खोज अनुसन्धान अनुसार भगवान् रामको जन्म इशापूर्व ७३९३ तिर दिनको मध्यान्न समयमा भएको थियो । वाल्मीकि पुराण अनुसार भगवान् रामको जन्म पाँच वटा ग्रहहरू उच्च स्थानमा रहेका थिए। रामले परिवार, समाज र राज्यभित्र कायम हुनुपर्ने सबै मर्यादाको सधैं ख्याल गरेका कारण वहाँलाई मर्यादा पुरुषोत्तम भनिएको हो । भगवान् रामको राज्य (राम राज्य) पनि न्याय कालागि नमना मानिन्छ ।
रामलाई वैदिक सनातन हिन्दु धर्म संस्कृतिमा सबैभन्दा धेरै बढी पुजिने भगवानका रूपमा लिइन्छ । त्यही भएर रामका भाइहरू भरत, लक्ष्मण र शत्रुधन नाम गरेका अरू तीन जना भाइहरू थिए । भरतकी माता कैकेयीले छलपूर्वक दशरथ राजालाई परिबन्धमा पारेर रामलाई १४ वर्ष वनवास पठाएकी थिइन् । तर रामका प्रिय भक्त भएका कारण भरतले पनि वनमै पुगेर रामले लगाउने चप्पल (खराउ) लाई सिंहासनमा राखेर पुजेको किंवदन्ती छ । भगवान् रामका सबैभन्दा असल साथी हनुमान हुन् । रामभक्त हनुमान रावण राज्य लङ्का तहसनहस बनाउने प्रमुख पात्र पनि हुन् ।
राम अनि रावणको कुरा गर्दा खेरि दक्षिणी भारत लगायत श्रीलङ्का अनि मालदिभ्ससम्ममा अझै पनि रावणलाई पनि राम जत्तिकै श्रद्धा मानेर पूजा गर्ने चलन छ। रामायणले समावेश नगरेको भएता पनि रावण आफैँ अत्यन्त ज्ञानी भएको अनि मर्यादा पुरुषोत्तम रामको हातबाट वध भएमा मात्र आफू बैकुण्ठलोक पुग्ने भएकाले सीताको अपहरण गरी रामलाई आफूसँग यूद्धगर्न घटना रचेको भन्ने तर्कहरू पनि छन् ।
वैकुण्ठ निवासी भगवान् विष्णुका सातौँ अवतारका रूपमा श्री
रामले असत्यका प्रतिरूप रावणको दुराचार र अन्यायका विरुद्ध विजय प्राप्त गरेका थिए । अयोध्याका राजा दशरथका जेठा छोराका रूपमा जन्म लिएका रामले मिथिला पुत्री तथा राजा जनककी छोरी सीतासँग विवाह भएको थियो । राम र रावणको जन्म कुण्डली एकै प्रकारको रहेको थियो । फरक रामको कुण्डलीमा कर्कट लग्न र मेष रावणको लग्न थियो । त्यही कारण अत्याचारी रावणको वध गरी अयोध्या राज्यका
रैतीहरूलाई सुखशान्ति दिएका कारण भगवान् रामलाई युग
पुत्रका रूपमा पुजिन्छ ।
राम नवमीको कथा महाकाव्य रामायणमा गहिरो जरा गाडिएको छ, जुन सबैभन्दा प्रसिद्ध र सम्मानित हिन्दू धर्मग्रन्थहरू मध्ये एक हो। भगवान रामलाई भगवान विष्णुको सातौं अवतार मानिन्छ र उहाँलाई सद्गुण, धार्मिकता र धर्मको प्रतीक मानिन्छ। उहाँको जीवन र शिक्षाले विश्वभरका लाखौं हिन्दूहरूका लागि मार्गदर्शक प्रकाशको रूपमा काम गर्दछ।
रामनवमीको उत्सव प्राय: मन्दिर र घरहरूमा प्रार्थना र भक्ति भजनहरूबाट सुरु हुन्छ। भक्तहरूले भगवान रामको सम्मानमा व्रत बस्छन्, प्रार्थना गर्छन् र शास्त्र पढ्छन्। यो दिन भगवान रामको जीवनको महाकाव्य कथा र दानव राजा रावणमाथि उनको विजय सहित विस्तृत अनुष्ठानहरू द्वारा चिन्हित गरिएको छ।
भारतका धेरै भागहरूमा, विशेष गरी अयोध्यामा उत्तर प्रदेश, बिहार र झारखण्ड जस्ता उत्तरी राज्यहरूमा रामनवमीको अवसरमा भव्य जुलुसहरू आयोजना गरिन्छ। यी जुलुसहरू भगवान राम, उनकी पत्नी सीता, उनका वफादार भाइ लक्ष्मण र उहाँका भक्त शिष्य हनुमानको मूर्ति बोकेका भक्तहरूले नेतृत्व गर्छन्। मूर्तिहरू फूलहरू र मालाहरूले सजिएका छन्, र भक्तहरूले भजन गाउँछन् र मन्त्रहरू जप्छन् ।
रामनवमी उत्सवको मुख्य आकर्षणहरू मध्ये एक रामायणका दृश्यहरूको कार्यान्वयन हो। रामलीला भनेर चिनिने यी प्रदर्शनहरू, देशका विभिन्न भागहरूमा मञ्चन गरिन्छ र भक्तहरूको ठूलो भीडलाई आकर्षित गर्दछ। महाकाव्यका पात्रहरूको रूपमा पहिरिएका अभिनेताहरूले भगवान रामको जीवनका मुख्य घटनाहरू, जस्तै उहाँको जन्म, उहाँको वनवास, रावणसँगको उहाँको युद्ध , र उहाँको राज्यमा उहाँको अन्ततः फर्किनु जस्ता मुख्य घटनाहरू प्रस्तुत गर्दछ।
भगवान रामलाई फलफूल, मिठाई र अन्य दिव्य भेटीहरू चढाउँछन् र त्यसपछि सद्भाव र सौहार्दको इशाराको रूपमा समुदायमा बाँड्छन्। साझेदारीको यो कार्यले विभिन्न पृष्ठभूमिका मानिसहरू बीच एकता र सद्भावको प्रतीक बनाउँछ र भगवान रामले मूर्त रूप दिएका करुणा र प्रेमका गुणहरूको अनुस्मारकको रूपमा कार्य गर्दछ।
रामनवमीको उत्सवले धार्मिक सीमानाहरू पार गर्दछ र सबै धर्मका मानिसहरूलाई सद्भाव र भ्रातृत्वको भावनामा ल्याउँछ। यो एक दिन हो जब मानिसहरूले आफ्नो मतभेदलाई पन्छाएर सत्य, धार्मिकता र करुणाको शाश्वत मूल्यहरू मनाउन एकसाथ आउँछन् जुन भगवान रामको लागि खडा भएको थियो। चाडपर्वले हाम्रो जीवनमा धार्मिकताको मार्गमा हिँड्ने र नैतिक मूल्यमान्यता कायम गर्ने महत्त्वको सम्झनाको रूपमा काम गर्दछ।
रामनवमीको दिन विश्वभरका करोडौं हिन्दूहरूको हृदयमा ठूलो महत्त्व राख्ने भएकाले यो एक दिन हो जसले भगवान रामको जन्म मनाउँछ र सत्य, धार्मिकता र करुणाको सद्गुणहरूको सम्झनाको रूपमा सेवा गर्दछ जुन उहाँले मूर्त रूप दिनुभयो। यो पर्वले मानिसहरूलाई सद्भाव र एकताको भावनामा ल्याउँछ र धार्मिक र भक्तिको जीवन बिताउन खोज्ने सबैका लागि आशा र प्रेरणाको ज्योतिको रूपमा काम गर्दछ।